PROGRAM PROFILAKTYKI I TERAPII SPOŁECZNEJ

„ŚWIAT STAREJ KOLEJKI”

WPROWADZENIE

W państwach o gospodarce wolnorynkowej, w krajach demokratycznych, wolnych wolność obywatela jest zarówno przywilejem, jak i obowiązkiem. Niesie zjawiska i sytuacje tak pozytywne (przyjemne), jak i negatywne (przykre). Do tych drugich zaliczyć można sferę biedy, niewydolności społecznej lub wychowawczej, nierzadko idącą z nimi w parze patologię. Aparat państwowy wychodzi z założenia, iż wolny obywatel to obywatel odpowiedzialny za samego siebie, za swoje życie, postawy, standard życia i pracy. Państwo oddala się od obywatela, staje się mniej opiekuńcze. Wprawdzie pozostaje cała sfera opieki społecznej, ale ogranicza się ona głównie do wspomagania czysto finansowego, brakuje – czasami rażąco – wsparcia psychologicznego, podania bratniej dłoni, skierowania w kierunku właściwego wyboru postępowania (drogi życiowej).

Tymczasem człowiek epoki wolności jest tym samym typem osobowości, co w dobie paternistycznej. Jednostka ludzka pozostaje istotą niezdolną do życia poza grupą, poza społeczeństwem, poza nakreślonymi ramami organizacyjnymi i moralnymi. Musimy zatem zgodzić się z tym, iż społeczność oddziałuje na jednostkę, tworzy system zakazów i nakazów, norm i ocen postępowania. Człowiek nie jest w stanie unieść wolności totalnej. Zakładając jednak specyfikę państwa wolnego, demokratycznego, wobec którego jednostka zostaje wyalienowana, owej ojcowskiej ręki należy szukać gdzie indziej. Nie w aparacie państwa, ale w społeczności lokalnej i instytucjach – formalnych i nieformalnych – jej służących.

Człowiek doby demokracji globalnej wsparcie powinien odnajdywać w społeczności lokalnej, w ludziach z jego najbliższego otoczenia. W nich, niczym w lustrze, powinien się przeglądać dokonując samooceny, oni powinni dostarczać mu tak pozytywnych, jak i negatywnych bodźców do działania. Wzajemne oddziaływanie winno odbywać się na jakiejś kreatywnej płaszczyźnie. Jednostka winna czuć się potrzebna lokalnej zbiorowości i mieć możliwość autokreacji dzięki niej. Nazywamy to dostarczaniem przez zorganizowaną lokalną społeczność, każdej składającej się na nią jednostce, możliwości pełnienia pozytywnych ról społecznych oraz dokonywania ewaluacji. Może to być działalność w chórze, radzie powiatu lub radzie muzeum regionalnego. Musi się jednak wiązać z kreowaniem nowych wartości materialnych lub niematerialnych w najbliższym otoczeniu geograficznym i ważnych dla owej społeczności. Waga ta musi być sprawdzalna i systematycznie oceniana. Ocena musi być czytelna i wpływać na jednostkę, umożliwiając jej samoweryfikację. Działania takie najczęściej dotyczą nie tylko sfery życia zawodowego lub rodzinnego, ale działań z tzw. nadbudowy: rozrywki, zainteresowań, hobby itd.

Jednostki pozostające poza takimi rolami, oceną i weryfikacją popadają w apatię, tracą wiarę w siebie, chęć do życia, czując się odrzucone i wyalienowane. Szukają zapomnienia i pomocy w alkoholu, narkotykach, grupach działających wbrew ogólnie przyjętym normom (przestępczych). Wynika to z poszukiwania ról do pełnienia poza oficjalnym nurtem życia, z buntu, rozczarowania aż w końcu z potrzeby zemsty na społeczności, która taką jednostkę – w jej mniemaniu – odrzuciła. Sytuacja psychiczna takiej jednostki daje się opisywać w języku psychiatrii, można mówić o chorobie, urazach. Jednym ze stadium tej choroby (psychicznej ?, społecznej ?) są właśnie uzależnienia (alkohol, narkotyki) i idąca za nimi degradacja psychiki (apatia, brak wiary, agresja itd.), niewydolność społeczna i wychowawcza, patologia (przestępczość).

Dlatego działania nakierowane na dostarczaniu możliwości pełnienia pozytywnych ról społecznych, tworzeniu systemu weryfikacji i oceny społecznej nazwaliśmy terapią społeczną. Łączymy ją z elementami typowych działań terapii uzależnień (najczęściej jest taka konieczność) i resocjalizacji (rzadziej). W przypadku działań zapobiegawczych – działania nazywamy profilaktyką społeczną.

Osoby odczuwające odrzucenie podatne są na marginalizację, która objawia się jako zepchnięcie do życia w biedzie, niewydolnością wychowawczą, skłonnością do zachowań patologicznych. Patrząc ze stanowiska utylitarnego, osoby takie stają się społecznie bezużyteczne, są kosztem społecznym nie wnosząc do społecznego budżetu żadnych dochodów. Z uwagi na konstrukcję prawną państwa, najbardziej zainteresowane pozbyciem się takiego kosztu, jednostek bezużytecznych winny być organy administracji samorządowej.

BENEFICJENCI PROGRAMU

Dzieci i młodzież uczestnicy różnego typu zajęć w formach pozalekcyjnych i pozaszkolnych.

Dzieci i młodzież pochodzące z rodzin biednych, niewydolnych wychowawczo i patologicznych.

Dorośli ze środowisk zmarginalizowanych.

CELE PROGRAMU

1. Odmitologizowanie posiadanej przez osoby zmarginalizowane wiedzy i przekonań co do ich zaniżonej wartości osobistej i społecznej

2. Nabycie umiejętności rozpoznawania, nazywania i wyrażania uczuć, radzenia sobie z uczuciami „trudnymi”.

3. Kształtowanie umiejętności społecznych, umiejętności alternatywnych wobec tych, które prowadzą do pogłębienia ich niskiej samooceny (zmarginalizowania).

     4. Kształtowanie umiejętności zwracania się o pomoc i korzystania z niej.

     5. Kształtowanie przekonań normatywnych.

6. Budowa silnej osobowości, która potrafi czerpać wewnętrzną siłę witalną z walki z samym sobą, życia w grupie, bycia ocenianym, wypełniania obowiązków

7. Ukazanie zagrożeń psychicznych wynikających z dysonansowej samooceny (kreującej negatywny dysonans poznawczy w porównaniu z innymi, lepszymi osobami z najbliższego otoczenia), wynikającej zarówno z osiągnięcia sukcesu jak i poniesienia porażki, nauczenie radzenia sobie z towarzyszącym stresem i emocjami bez alkoholu, narkotyków lub kontaktów z marginesem społecznym.

8. Wykreowanie materialnych i społecznych warunków do pełnienia pozytywnych ról społecznych przez adresatów programu

9. Przygotowanie do życia społecznego po wypełnieniu pozytywnej roli społecznej, w tym wskazanie na wagę zdobycia zawodu, pozwalającego utrzymać rodzinę oraz istotę kontynuowania zdrowego stylu życia (psychicznego i fizycznego, waga rodziny, życie wśród sąsiadów)

FORMA REALIZACJI PROGRAMU

1. Metody pracy:

·        praca z grupą metodą warsztatową z wykorzystaniem elementów treningu psychologicznego i dynamiki grupowej,

·        burza mózgów,

·        dyskusje,

·        modelowanie,

·        interwencja.

2. Strategie realizacji zadań

W pracy wykorzystywane będą następujące strategie:

-         strategie interwencyjne z indywidualnym podejściem,

-         strategie edukacyjne, których celem jest tu kształtowanie kompetencji społecznych i psychologicznych,

-         strategie alternatyw – życie zawodowe i rodzinne (status materialny) ale także kształtowanie innych umiejętności zaspokajania potrzeb psychicznych.

ZAŁOŻENIA ORGANIZACYJNE

PRACA Z UCZESTNIKIEM

Realizujący program oddziałują na uczestników poprzez:

a/ indywidualne kontakty – treść: diagnoza zagrożeń, poznanie przekonań i postaw, motywowanie do zmiany, praca nad indywidualnymi problemami emocjonalnymi,

b/ pracę z grupą (warsztaty i treningi psychologiczne) – treść: działania edukacyjno – informacyjne, kształtowanie umiejętności psychospołecznych sprzyjających dokonywaniu w swoim życiu zdrowych wyborów.

Zajęcia  odbywają się w trakcie zimowych lub letnich obozów i zgrupowań.

Poszczególne spotkania i zajęcia tworzą cykl tematyczny, ale udział w nich jest fakultatywny.

Przewiduje się do 4 godz. zajęć codziennie w czasie trwania obozu lub zgrupowania (co najmniej 12 – dniowego)

Możliwość kontynuacji programu w miejscu zamieszkania, w ciągu roku szkolnego w postaci cyklicznych spotkań z psychologiem lub zajęć grupowych stanowi też formę ewaluacji.

PRACA ZE ŚRODOWISKIEM

Drugostronna praca z jednostkami administracji, organizacjami społecznymi i grupami aktywności obywateli w terenie nad kształtowaniem mapy aktywności mieszkańców w celu tworzenia nowych obszarów i stanowisk aktywności dla uczestników programu.

W celu wsparcia społeczności lokalnej tworzymy merytoryczne i materialne podstawy rozwoju krajoznawstwa, turystyki, sportu i rekreacji, badania kultury, regionalizmu. W tych obszarach kreujemy nowe stanowiska do pełnienia ról społecznych przez uczestników programu i nadzorujemy merytorycznie oraz organizacyjnie ich działania.

ZAŁĄCZNIK NR 1

Wybrane obszary tematyczne spotkań grupowych dla dzieci młodziezy

1.   Życie emocjonalne

-         rozpoznawanie i nazywanie uczuć,

-         konstruktywne radzenie sobie z uczuciami zwłaszcza z napięciem, nieśmiałością, złością.

2.   Szukanie oparcia w sobie

-         budowanie adekwatnego poczucia wartości,

3.    Kontakty z otoczeniem

-         praca nad poprawą relacji społecznych,

-         kształtowanie umiejętności nawiązywania i utrzymywania trwałych relacji,

-         radzenie sobie z tak częstym u młodzieży poczuciem osamotnienia.

4.   Zagrożenia ze strony środków psychoaktywnych

-         prawdy i mity na temat środków psychoaktywnych,

-         efekty kontaktu młodego człowieka z używkami ( różne typy i rodzaje szkód),

-         mechanizm uzależnienia i współuzależnienia,

-         „ impregnowanie” na presję otoczenia – kształtowanie przekonań normatywnych.

5.   Sytuacja sukcesu i porażki jako czynnika ryzyka

-         jak sobie radzić w sytuacji walki (życiowej), tak aby nie przenosić szkodliwych emocji poza niezbędne obszary (w sposób szkodliwy dla samego siebie),

-         jak sobie radzić z sukcesem a jak z porażką,

-         kształtowanie postawy poszukującej, otwartej na różne wyzwania i gotowej je podejmować.

ZAŁĄCZNIK NR 2

Wybrana tematyka spotkań indywidualnych dla dzieci i młodzieży

• pogłębianie tematyki spotkań grupowych,
• wprowadzanie w tematykę spotkań grupowych,
• praca nad indywidualnymi problemami uczestników,
• motywowanie uczestników do wprowadzania zmian w swoim życiu,
• wspieranie dokonywanych przez uczestników wyborów życiowych,
• wspólne z osobą wspierającą planowanie przyszłości uczestnika,
• wspólne z osobą wspierającą planowanie rozwoju młodego człowieka,
• pomaganie w wyznaczaniu celów.

ZAŁĄCZNIK NR 3

Przykładowe działania na sferę materialną otoczenia społecznego mieszkańców południowej części województwa lubuskiego

Działania związane z lokalnym dziedzictwem kulturowym, rozwojem regionalizmu, rekreacji, realizowane przez PTKraj. w ostatnich latach prezentowane są na stronie www.kolejka.ptkraj.pl