EKSPERTYZA PROFESORA JANUSZEWSKIEGO
EKSPERTYZA
dr hab. prof. nadzw. Stanisław Januszewski
Polski Komitet TICCIH
Fundacja Otwartego Muzeum Techniki
Opinia o wartościach historyczno-technicznych
zielonogórskiego fragmentu kolei szprotawskiej
Wizję lokalną trasy technicznej Kolei Szprotawskiej (50,7 km), na obszarze Zielonej Góry, wykonano 13 maja 2009 r., na odcinku od ul. Zjednoczenia do ul. Nowej. Linia ta była eksploatowana od roku 1911 do 2002, w ostatnim okresie po torowisku prowadzono składy towarowe do wytwórni win, Polskiej Wełny, Zefamu, browaru, Dometu i spółdzielni drzewnej w Jędrzychowie. O historii tej linii patrz: www. www.kolejka.ptkraj.pl
Trasa kolei w granicach Zielonej Góry (ok. 6 km) prowadzona jest wysokimi nasypami i głębokimi wykopami, krótko przed ul. Moniuszki biegnie po terenie równinnym, by za dawną stacją kolejową przy ul. Ogrodowej przejść na wysoki nasyp. Dla prowadzenia linii ponad ulicami zbudowano wiadukty kolejowe (ul. Wojska Polskiego, Kożuchowska) i drogowe (ul. Łużycka), z których do dzisiaj w kształcie oryginalnym, w konstrukcji żelbetowej, ramowej z 1911 r., utrzymano jedynie ten na ul. Łużyckiej. Wiadukt nad Wojska Polskiego zyskał w końcu lat 60. XX w. nową konstrukcję, wiadukt nad Kożuchowską zlikwidowano zaś w roku 2003.
Na tym odcinku kolei na dawnych Dzikich Łąkach (Latwiese) pozostają relikty stacji kolejowej Zielona Góra Południowa (Grűnberg Oberstadt, Grűnberg Sűd) – 3,2 km od Dworca Szprotawskiego w Zielonej Górze.
Na rozległym placu między ul. Moniuszki, Jaskółczą i Ogrodową znajdujemy budynek dworca kolejowego, zwartego z magazynem ekspedycji kolejowej i rampą towarową. Stację kształtowało niegdyś 6-8 nitek torów przelotowych. Odchodziły od nich dwie bocznice - czytelna do dzisiaj bocznica do dawnej wytwórni win, oraz bocznica do nieistniejących już zakładów (po II wojnie światowej hurtowni obuwia), której przebieg można odczytać już tylko po układzie zachowanych ogrodzeń na zapleczu dworca oraz tor przy rampie czołowej, schodzący się z torem głównym przed przejazdem przez ulicę Ogrodową (świadkiem tego toru pozostaje betonowe czoło przy garażach). W bezpośrednim sąsiedztwie stacji wyprowadzono jeszcze dwie dodatkowe bocznice (na wysokości ul. Kukułczej oraz na wysokości dzisiejszych wieżowców przy ul. 1 Maja), po których, juz od lat 70. XX w., nie znajdujemy śladów w terenie.
Układ urbanistyczno-architektoniczny niegdyś głównej stacji kolei powiatowej Zielona Góra - Szprotawa (Grünberg - Sprottau Kleinbahn), planowo dewastowano począwszy od lat 60. XX w. - wprowadzając na teren stacji kolejowe garaże samochodowe. Do 2003 r. zrujnowano, a następnie zlikwidowano rozjazdy stacyjne, torowiska (poza głównym), krawędzie peronowe (2), zburzono warsztaty remontowe kolei szprotawskiej, których miejsce zajęła banalna „architektura” centrum handlowego. Ustąpiła im też miejsca kolejowa wieża wodna i oryginalna pompa podająca wodę do parowozów.
Utrzymano jedynie charakterystyczny budynek dworca i magazynu ekspedycji kolejowej, z rampą od strony stacji kolejowej. Wciąż pozostaje we władaniu PKP, a pełni funkcje wyłącznie mieszkalne, co nie sprzyja utrzymaniu zabytkowej jego substancji i obcowaniu z zabytkiem społeczeństwa.
Współcześnie o walorach przestrzennych, krajobrazowych, historycznych i technicznych zielonogórskiego odcinka Kolei Szprotawskiej decydują budowle inżynieryjne trasy kolejowej (nasypy, wykopy, wiadukty kolejowe oraz torowisko, dobrze utrzymane na odcinku od ul. Zielongórskiej do ul. Moniuszki i fragmentarycznie od d. stacji kolejowej (ul. Ogrodowa) do ul. Nowej. Skarpy nasypów i wykopów są poobsuwane a urządzenia odwadniające zdewastowane lub zniszczone. Utrzymano natomiast przejazdy kolejowe przez ulice nowych osiedli budowanych w ciągu tej linii kolejowej od lat 60/70. XX w., co prawda bez barier i znaków sygnalizacyjnych, których ewentualne odtworzenie nie nastręczy trudności.
Torowisko oparte jest na podkładach żelbetowych, prefabrykowanych, położonych na linii zapewne w końcu lat 60. XX w. Wymieniono wówczas także szyny, fragmentarycznie pozostawiając starsze z lat 30. XX w., m.in. na wiadukcie kolejowym nad ul. Wojska Polskiego.
Mając na uwadze miasta polskie (Wrocław, Poznań, Warszawa, Szczecin, Gdańsk, Kraków) to jedna z najciekawszych tras kolejowych kraju, o poważnych walorach poznawczych, edukacyjnych i oświatowych, prowadząca i w dzieje transportu kolejowego i w sztukę budownictwa kolejowego (budowle inżynieryjne, architektura dworcowa). Stanowić może znaczącą atrakcję turystyczną i rekreacyjną miasta, łącząc m.in. tereny zielone i parki. Przy niewielkim wysiłku można można uczynić z niej produkt turystyczny, pod warunkiem, że nowe programy użytkowe linii kolejowej i bezpośrednio sąsiadujących z nią działek sprzyjać będą utrzymaniu i eksploatacji zabytkowej substancji.
Niezbędnym jest:
- utrzymanie torowisk, obligatoryjnie na odcinku ul. Zjednoczenia – ul. Moniuszki i reliktu torowiska na obszarze cywilizacyjnym d. stacji kolejowej Zielona Góra Południe,
- utrzymanie budowli inżynieryjnych – nasypów, wykopów, trasy technicznej Kolei Szprotawskiej, bezwarunkowo na odcinku ul. Zjednoczenia – ul. Moniuszki, teren d. stacji kolejowej Zielona Góra Południe,
- utrzymanie wiaduktu drogowego z 1911 r. w ciągu ul. Łużyckiej,
- utrzymanie i podjęcie rewaloryzacji dworca kolejowego Zielona Góra Południe, z docelowym programem użytkowym jako obiektu kultury.
Utrzymaniu i rewaloryzacji linii kolejowej sprzyjać może objęcie ochroną prawną – przez wpis do rejestru zabytków, zielonogórskiego odcinka Kolei Szprotawskiej, liniowej budowli inżynierskiej, między ul. Zjednoczenia a ul. Ogrodową, z dworcem kolejowym Zielona Góra Południe. Przemawiają za tym
- wartości informacyjne czyniące z trasy cenne źródło archeologii przemysłowej, prowadzące nie tylko w dzieje sztuki budownictwa kolejowego i transportu szynowego, ale i złożonych relacji występujących np. pomiędzy koleją a gospodarką, rozwojem przestrzennym miasta, jakością życia mieszkańców, kulturą etc,
- modelowe dla początku XX stulecia rozwiązania inżynierskie trasy technicznej,
- modelowe dla pocz. XX weku rozwiązania architektoniczne dworca Zielona Góra Południe,
- walory krajobrazowe i przyrodnicze w ciągu trasy technicznej Kolei Szprotawskiej.
Zalecając ochronę prawną zielonogórskiego fragmentu Kolei Szprotawskiej sugeruję potrzebę poszukiwana takich programów rewaloryzacji utrzymanego odcinka linii, które sprzyjać będą jej eksploatacji turystycznej i rekreacyjnej. Niezbędną jest przy tym interdyscyplinarność i komplementarność programów, łączących różne funkcje i potrzeby społeczne, wdrażanie rozwiązań nie prowadzących do destrukcji substancji zabytkowej. Właściwych programów poszukiwać należy np. w drodze wprowadzenia na linię kolejową ruchu drezynowego (rekreacyjnego) i rowerowego, także ciągu spacerowego, łączącego obszary parkowo-rekeacyjne i zielone miasta, eksponującego walory krajobrazowe i poznawcze linii kolejowej.
Cenne mogą być tutaj inicjatywy zmierzające do stworzenia w ciągu linii kolejowej trasy rowerowej. Kształtując założenia projektowe sięgnąć należy również ku doświadczeniom i inicjatywom grupy miłośników regionu, zrzeszonych w Klubie Miłośników Kolei Szprotawskiej, działającego w strukturach Polskiego Towarzystwa Krajoznawczego. W 2005 roku śladem torowiska wyznakowali oni żółty szlak turystyczny z Zielonej Góry do Szprotawy, odbudowali w wersji dla turystów pieszych i rowerzystów zniszczony most nad Śląską Ochlą. Na trasie szlaku pobudowano pola biwakowe (m. in. przy odbudowanym moście), w kilku wiejskich szkołach wzdłuż dawnej kolei działają okazjonalne bazy rajdowe, prowadzone przez Polskie Towarzystwo Krajoznawcze (m. in. w Ochli, Jarogniewicach, Broniszowie i Chotkowie). Wydawane są broszury informacyjne, działa specjalistyczna strona internetowa przybliżająca historię kolei szprotawskiej i problematykę jej badań. W listopadzie odbywają się cyklicznie zloty krajoznawcze dla młodzieży "Na szlaku starej kolei". Polskie Towarzystwo Kajoznawcze zabiega o urządzenie w dawnym dworcu izby pamięci oraz świetlicy dla miłośników kolejki szprotawskiej oraz utworzenie otwartej odkrywki archeologicznej na terenie dawnej stacji kolejki w Radwanowie.
Te i inne inicjatywy warte są rekomendacji i szerszego wsparcia ze strony władz miasta Zielona Góra, tym bardziej, że bez uspołecznienia procesu rewitalizacji zabytkowej linii kolejowej, skutki społeczne podejmowanych działań mogą okazać się niewspółmiernie niskie w stosunku do nakładów i energii wydatkowanej by w starą linię kolejową tchnąć nowe życie.
Zielona Góra staje przed niepowtarzalna szansą by na bazie starej linii kolejowej stworzyć dzieło wyjątkowe w skali kraju, produkt turystyczny i rekreacyjny, promujący miasto i region, aktywizujący i kształtujący nowe płaszczyzny działań dla organizacji pozarządowych, kreujący nowe płaszczyzny przedsiębiorczości.
Serwis powstał i funkcjonuje dzięki środkom finansowym Gminy wiejskiej Zielona Góra
